Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian. Seria grecka. Tom 1: Starożytność. Pisarze najdawniejsi

Abstract

Książka to pierwszy zeszyt serii greckiej znanego od dziesięcioleci wydawnictwa źródłowego Instytutu Slawistyki PAN, „Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian”. Zeszyt szósty i ostatni serii greckiej pt. „Pisarze wieku XI” autorstwa Anny Kotłowskiej ukazał się w 2013 roku. Niniejsza publikacja strukturalnie i merytorycznie nawiązuje do wydanego kilka lat temu pierwszego tomu serii łacińskiej „Testimoniów najdawniejszych dziejów Słowian” („Seria łacińska”. Tom 1: „Starożytność. Pisarze najdawniejsi”. Poznań–Warszawa 2016). Wiele haseł leksykonu łacińskiego zostało rozbudowanych o źródła greckie, zaktualizowano także ich bibliografię. Prezentowany tom składa się z dwóch części. Pierwsza to fragmenty (tekst oryginalny oraz tłumaczenie) kilkunastu dzieł z dziedziny geografii, etnografii i historiografii antycznej (m.in. pierwszy polski przekład wszystkich zachowanych fragmentów Pyteasza z Massalii oraz najobszerniejszy z dotychczasowych w języku polskim przekład fragmentów Geografii Ptolemeusza z Aleksandrii – pierwszy po przełomowej edycji szwajcarskiej z 2006 roku), opisujących terytoria Europy Środkowej, Wschodniej oraz Azji Środkowej. Ten ostatni obszar został uwzględniony ze względu na a) obraz wyobrażeń nauki klasycznej na temat Eurazji, mający wpływ na geografię europejską aż po wczesną nowożytność; b) jego kluczowe znaczenie w migracjach ludów koczowniczych przybywających do Europy Środkowej, Wschodniej i na Bałkany. Część druga tomu – znacznie obszerniejsza – to leksykon, na który składają się hasła objaśniające ponad tysiąc hydro-, topo- i etnonimów z przytoczonych źródeł. Zawierają one podstawowe poświadczenia źródłowe, możliwą lokalizację, współczesną identyfikację (nie zawsze możliwą, a często dyskusyjną!) oraz historię badań ostatnich 150 lat. Powiązana z leksykonem bardzo obszerna bibliografia drobiazgowo odzwierciedla dorobek nauki europejskiej i amerykańskiej w zakresie geografii klasycznej. Ze względu na swoją reprezentatywność pozwala ona na podjęcie własnych, szczegółowych badań. W historii poruszanej problematyki niektóre terminy wiązano ze Słowianami bądź z językami słowiańskimi, niemniej dla omawianego okresu chronologicznego ustalenia takie pozostają w większości sporne. Ze względu jednak na znany powszechnie fakt, iż historiografia i geografia średniowieczna wykazują ciągłość (semantyczną, mentalną, metodyczną itd.) z tradycją antyczną, wskazane jest, by także mediewistyka dysponowała zbiorczym opracowaniem wcześniejszego obrazu świata. Jest to zatem obszerne kompendium z zakresu geografii historycznej, wyjątkowe w polskiej literaturze przedmiotu.

This book is volume one in the Greek series of the long-running edition of sources “Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian” [Testimonia of the Earliest History of the Slavs], prepared at the Institute of Slavic Studies, Polish Academy of Sciences. The sixth and final volume of the series, “Pisarze wieku XI” [Authors of the Eleventh Century] by Anna Kotłowska, appeared in 2013. In terms of its structure and content-related issues, the present publication draws on the first volume of the Latin series of “Testimonia” (“Seria łacińska” [Latin Series], vol. 1: “Starożytność. Pisarze najdawniejsi” [Antiquity: Earliest Authors], 2016). A number of entries from the lexicon in the Latin volume have been expanded to include Greek sources, and the bibliography has been updated. The present volume consists of two parts. The first contains excerpts (original text and translation) from over a dozen works of ancient geography, ethnography and historiography which describe the areas of central and eastern Europe and central Asia (e.g. the first Polish translation of all surviving fragments of Pytheas of Massalia; the most extensive Polish translation of fragments of Ptolemy’s Geography, the first since the landmark Swiss edition of 2006). Central Asia is included owing to (a) the image of Eurasia in classical scholarship, which influenced European geography until the early modern period; (b) its crucial importance in the migrations of nomadic peoples arriving in central and eastern Europe and the Balkans. The second and much more extensive part of the volume is a lexicon containing entries which explain over a thousand hydro-, topo- and ethnonyms from the sources. The entries provide basic details of their attestations in sources, possible location, present-day identification (not always possible and often debatable), and a history of research over the last 150 years. The extensive and wide-ranging bibliography associated with the lexicon provides a thorough record of achievements of European and American scholarship in the field of classical geography, and thus makes it possible for researchers to undertake their own detailed studies. Although throughout the history of writing on the issues in focus certain terms have been associated with Slavs or Slavic languages, for the chronological period under discussion such attributions remain largely disputed. However, given the well-known fact that medieval historiography and geography exhibit continuity with the ancient tradition (in semantic, mental, methodological and other terms), it is advisable that medieval studies should also have a comprehensive account of the earlier worldview. The present volume is an extensive compendium in the field of historical geography and is unique in the Polish literature on the subject.